Home / Eerbeek / De Marke maakt excursie naar Haarlemmermeer

De Marke maakt excursie naar Haarlemmermeer

De jaarlijkse excursie van oudheidkundige vereniging De Marke brengt bijna 60 leden en hun partners op 28 augustus naar Haarlem en omgeving. Na Schiphol bereikt een “tot de nok toe gevulde” bus al snel de noordwestelijke hoek van de Haarlemmermeer en stopt op de ringdijk bij het stoomgemaal Cruquius. Ooit volop actief om dit gebied droog te maken, nu een pareltje van industrieel erfgoed en een tastbaar aandenken aan de gloriedagen van Nederlands watermanagement in het verleden.

De Haarlemmermeer is nu getemd, maar was in vroeger tijden een groot binnenmeer. Het stond via het IJ in verbinding met de Zuiderzee. Al lang bestonden plannen om het meer in te polderen, maar die stuitten op gevestigde belangen: het meer had economische betekenis vanwege de visserij en de scheepvaart en als waterberging. Door turfwinning, en vooral door stormschade, werd het meer echter steeds groter. Het vormde een bedreiging voor de steden Amsterdam en Leiden.
Na drie eeuwen van plannen maken en uitstel werd in 1839 besloten tot het droogleggen van het Haarlemmermeer. Directe aanleiding waren twee zware stormen (in 1834 en 1836) die voor Koning Willem I reden waren een staatscommissie in te stellen voor de droogmakingsplannen van het Haarlemmermeer. Er ontstond een stevige discussie of dit op de ‘oude manier’ zou moeten gebeuren (waarvoor 250 windmolens nodig zouden zijn), of dat de toen gloednieuwe stoomtechnologie (waar nog weinig ervaring mee was) werd ingezet. Koning Willem I drukte de moderne manier door. Het startsein werd gegeven voor het ontwerpen en bouwen van drie stoomgemalen. Ze werden genoemd naar drie beroemde waterstaatkundigen: Leeghwater, Lijnden en Cruquius. Met de bouw van de Cruquius werd begonnen in 1847. Het gebouw werd ontworpen door waterstaatsingenieur Jan Anne Beijerinck. De stoommachine van het gemaal en de pompen werden in Engeland gebouwd, de stoomketels en de balansarmen die de pompen bedienen door de firma Van Vlissingen & Dudok van Heel in Amsterdam. In 1849 start het droogleggen.

Hoog rendement
Na drie jaar pompen hebben de Cruquius en twee collega-gemalen de Haarlemmermeer droog. “De Meer is droog!” kopt de Staatscourant van juli 1852. Dan is er 800 miljoen m3 water weggepompt. In 1912 krijgt de Cruquius de functie van reservegemaal. In 1932 wordt het gemaal stilgelegd, met de bedoeling het af te breken. Gelukkig besefte men op tijd het cultuurhistorische waarde van het gebouw. Het krijgt de status van technisch museum, als een van de eerste in de wereld. Een enthousiaste en kundige gids (Cruquius drijft op vrijwilligers) leidt ons hier rond.
Van buitenaf maakt het gemaal een heroïsche indruk. Met zijn neogotische elementen, zoals kantelen, steunberen, spitsbogen en allerlei ornamenten lijkt het op een kasteel dat de strijd met het water aangaat.
Binnen zien we onder andere de stoomketels die de machine aandrijven. Energiezuinig was halverwege de 19e eeuw nog een onbekend begrip. Op volle sterkte werden tien stoomketels gestookt die de stoommachine moesten voeden. Het gemaal verbruikte 800 kilo steenkool per uur – in die tijd werd dat beschouwd als ‘hoog-rendement’, maar het bereikte rendement van 4% is vergeleken met nu wel heel weinig.
Hoogtepunt is de machinekamer, waar ’s werelds grootste stoommachine staat, met een diameter van ruim 3½ meter. De ruimte bevat talloze fraaie details in gietijzer en koper.
Via een centrale as bedient de kolos acht balansarmen van elk 10 ton tegelijk. De balansarmen hangen opgewekt uit de ramen en bewegen elk een pomp. De pompen liggen in een cirkel om het gebouw. Deze pompen zogen het water uit de Haarlemmermeer naar boven, in de ringvaart, vanwaar het afgevoerd werd.

De stad in
Na de koffiemaaltijd voert het programma ons naar de binnenstad van Haarlem, waar twee uur beschikbaar zijn. Uiteraard niet voldoende om het goed bewaarde stadscentrum helemaal te kunnen zien, maar voldoende om de sfeer goed te proeven. Er zijn volop mogelijkheden om rond te kijken en iedereen gaat zijns weegs. Musea zoals het Frans Hals museum, Teylers en de Hallen (waar een Godfried Bomans tentoonstelling is), de Grote of St. Bavokerk en een wandeling langs de bekendste monumenten zijn populair. Zelf volgen wij de ‘Vlaamse’ route. Haarlem was van oudsher een katholieke stad. De stad werd eind 16e eeuw aantrekkelijk voor Vlamingen en Fransen die hun bedrijvigheid in Haarlem vestigden. Begin 17e eeuw was meer dan de helft van de bewoners van Vlaamse origine! Zij bezorgden de Haarlemse linnennijverheid een nieuwe bloeiperiode. Op veel plaatsen herinneren gebouwen, gevelstenen, straatnamen en zelfs winkels nog steeds aan deze periode. Een van Haarlems beroemdste zonen, Frans Hals, was zoon van deze immigranten.

Het programma sluit af met een boottocht om de binnenstad. Veel van de grachten in de binnenstad zijn gedempt, en daarom wordt het letterlijk een ‘rond’-vaart. Ook hier een schipper/gids die enthousiast en deskundig is, en snapt dat deze bijzondere groep bezoekers niet kan worden afgescheept met moderniteiten, maar in drie kwartier zoveel mogelijk willen horen over het oudere Haarlem. We horen over de vele bloeiende bierbrouwerijen, de toren van de St. Bavokerk met de Damiaantjes-klokken, de trapgevels langs de Nieuwe Gracht waar de beter gesitueerde “rijke stinkerds” woonden en belasting betaalden naar gelang het aantal traptreden. Verder zien we een glimp van het onderaardse tunnelstelsel dat het regenwater onder de stad afvoert. We zien ook (of liever gezegd: niet) dat niet alles gespaard is gebleven. De oude Drostefabriek is gesneuveld in het geweld van de vooruitgang; een modern pand van ING staat ontsierend aan de rand van de binnenstad. Terug aan wal een laatste glas aan het Spaarne en we kunnen weer oostwaarts.

Veel indrukken en informatie, een goede sfeer, een mooi programma en als extraatje onverwacht mooi weer met Hollandsche wolkenluchten: we sluiten een zeer geslaagde dag af.
 

Lees ook

Succesvol bedrijvenvoetbaltoernooi

EERBEEK – Eerbeekse Boys hield het eerste weekend van juni het jaarlijkse bedrijvenvoetbaltoernooi. Onder gunstige …

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.